Blant smedar og storfolk på Gausel
- dei førebelse resultata frå årets utgraving

Av Gro Anita Bårdseth

Stavanger kommune sine planar om nytt boligfelt på Gausel var bakgrunnen for den arkeologiske undersøkinga på Gauselbakken i år. Planane omfattar m.a. 750 nye bueiningar, nytt vegnett og friareal. Innanfor utbyggingsområdet er det registrert både gravhaugar og spor etter forhistorisk busetting. Med fjorårets arkeologiske utgraving friskt i minnet, der m.a. Gauseldronninga si grav vart gjenfunne, hadde vi derfor høge forventingar til årets feltsesong. Og forventingane vart innfridde, og det til gagns!

Gausel - Noregs største arkeologiske prosjekt i 1998
Storleiken til det nye boligområdet, kombinert med forventingane våre til funn av ulike slag, er årsaken til at dei arkeologiske undersøkingane på Gausel er fordelt over to feltsesongar. Årets utgraving var såleis den første i rekka. Arbeidet tok til i midten av juni og vart ikkje avslutta før i byrjinga av oktober månad. På det meste var 20 arkeologar og arkeologistudentar i arbeid. Totalt har over 30 personar vore engasjerte eller tilknytta undersøkinga. Utgravinga på Gausel var såleis det største arkeologiske prosjektet i Noreg i år, både med tanke på arealet som skulle undersøkast og storleiken til budsjettet.

Graver og forhistoriske hus på Gausel
I år har vi avdekka og dokumentert over 9 mål. Innanfor dette området har vi funne restar etter minst 8 forhistoriske hus og ei grav. For fleire av husa har det i tillegg vore mulig å skilje ut to eller fleire byggefasar. I og rundt desse husa har vi funne hundrevis av leirkarskår, ein handfull bryner, underliggarar til fleire skubbekverner og ein malestein.
I gravrøysa fann vi m.a. ni glasperler, deriblant ei mosaikkperle, hestetenner, eit spinnehjul, eit linhekle i jern og eit 20-tals jernnaglar. Vi fann også fleire stykker jern som var svært korroderte. Dei tekniske konservatorane på Arkeologisk museum i Stavanger er enno ikkje ferdige med å handsame desse. Det er derfor for tidleg å seie kva gjenstandar dette kan dreie seg om. Kombinasjonen av gjenstandar tyder på at grava er frå merovingertid eller vikingetid. Perlekjedet og handarbeidsreiskapen har kanskje tilhøyrt ei kvinne? Etter at røysa var gravd ut, viste det seg at den var bygd på restane av ei forhistorisk tuft. At ruinar har vorte nytta sekundært til gravleggingar kjenner ein til frå fleire stadar. Eit døme kan vere gardsanlegget Storrsheia av Store Svela og Vigeså i Bjerkereim.

Smiene
Tre av husa ligg i skråninga direkte vest for Gauselskogen. To av desse har etter alt å døme vore smier, eller delvis nytta som smier. Midt i det eine huset ligg ein mest fem meter lang stein- og leirkledt eldstad. I og rundt denne eldstaden fann vi smieslagg. Dette tyder på at eldstaden har vore nytta som esse. I undergrunnen rundt denne essa fann vi avtrykk frå ei rekke små og skråstilte stolpar. Desse stolpane kan ha tilhøyrt ein konstruksjon som har vore nytta i samband med essa. Kanskje har den bore blåsebelgen? Storleiken til essa tilseier at huset ikkje kan ha romma så mange andre funksjonar, som t.d. bolig eller fjøs. Dette skulle i så fall tyde på at smia er skilt ut som eiga bygning, og at smiing har vore viktig. Frå Rogaland og Sør-Noreg generelt kjenner ein til svært få smier av denne typen. Vi har enno ikkje fått svar på kolprøvene som kan datere smia. Men utforminga av bygninga tilseier at den kan vere oppført i løpet av eldre jernalder.
Ikkje langt frå smia fann vi restane av eit anna hus som innehaldt ein slags leirkledd omn med smieslagg. På grunn av den tette vegetasjonen var det ikkje mulig å avdekke heile huset. Det er derfor uvist korvidt dette huset kan ha vorte nytta til andre aktivitetar. Men at smiing har forekome på eit tidspunkt er i alle høve sikkert. Denne omnen er tatt inn til Arkeologisk museum i Stavanger, og skal gravast ut der. På denne måten kan vi på ein forsvarleg måte sikre oss at verdfull informasjon ikkje går tapt.

Hus i stein
Dei andre husa ligg på toppen, eller opp mot toppen av Gauselbakken. I høve til smiene nede ved Gauselskogen og i høve til dei fleste forhistoriske hus som er undersøkte i Rogaland dei siste 20-30 åra, består dei ikkje utelukkande av ein grindverk-konstruksjon, men har i tillegg vore delvis oppbygde av stein!
Restane av det eine huset (hus I) stod tydeleg fram då vi fjerna matjorda. Omrisset var markert av ei steinfylt grøft. Denne har truleg vore fundamentet for ein ytre plankevegg. Ein tilsvarande konstruksjon kjenner ein m.a. til frå eit naust på Stend i Hordaland. Like innanfor denne steingrøfta er det avtrykk etter ei stolperekke som kan ha bore ein indre lettvegg. Dette betyr at huset kan ha hatt doble veggar.

På toppen av Gauselbakken ligg ruinane etter to andre delvis steinbygde hus. På same måte som for hus I har også desse hatt eit indre reisverk av tre, og med veggrøfter og/eller heile veggar i stein. Vi er enno ikkje ferdige med å grave fram desse bygningane. Men dei førebelse undersøkingane tyder på at det eine huset kan ha hatt ei lengde på over 40 meter! Dersom denne tolkinga er korrekt, vil dette i så fall vere ei av dei største forhistoriske bygningane som er avdekka i Rogaland til no! Dei førebelse dateringane tyder på at desse husa har vore i bruk i overgangen mellom eldre og yngre jernalder. Vi har m.a. funne spannforma keramikk. Denne typen er vanlegast i folkevandringstida. Det eine av husa har rette endeveggar og svakt boga sideveggar. Dette er eit trekk som er vanleg i yngre jernalder. Vi har også funne restar etter fleire stolpebygde hus, utan steinkonstruksjonar av noko slag.

Frå mellomalderen og heilt opp i vår tid finn ein ofte at sakrale og offentlege bygningar både har ei monumental form og at dei er oppførte i stein eller anna haldbart materiale. Det er derfor grunn til å spekulere i kvifor dei som førte opp husa på Gauselbakken kosta på seg å bygge i stein, og om dei store husa har romma spesielle funksjonar? Frå Gauselbakken er det godt utsyn både innover til Sandnes og nordover ut Gandsfjorden. Vestover har ein utsikt til Hafrsfjord. Dei som haldt til på Gausel har såleis budd svært strategisk til, og kunne kontrollere både skipstrafikk, handel og anna ferdsel. Er det storfolk, med sterke politiske og sosiale interesser som ein gong har budd på Gauselbakken?
Utgravinga til neste år vil forhåpentlegvis avklare mange av desse spørsmåla!

Litteratur
Myhre, Bjørn 1980: Gårdsanlegget på Ullandhaug I. Gårdshus i jernalder og tidlig middelalder i Sørvest-Norge. AmS-Skrifter 4. Arkeologisk museum i Stavanger.
Vinsrygg, Synnøve 1979: Merovingartid i Nord-Noreg. Arkeologiske avhandlinger. Historisk museum. Universitetet i Bergen. No. 2-1979.

<tilbake